Geografie van het noorden
De poolcirkel: waar ligt hij en wat betekent hij?
De poolcirkel loopt op 66°33′ noorderbreedte om de aarde. Zestienduizend kilometer lang, dwars door Noorwegen, Zweden, Finland, Rusland, Groenland, Canada en Alaska. Boven die lijn komt de zon in de zomer een tijd lang niet onder, en in de winter nauwelijks of niet op.
Het is een denkbeeldige lijn, en tegelijk een plek waar mensen met hun voeten op gaan staan om zich te laten fotograferen. Dat vind ik er het mooiste aan. Er is niets te zien, geen hek, geen bord in het landschap zelf, en toch verandert er iets in je hoofd zodra je weet dat je erover bent.
In Santa Claus Village in Rovaniemi loopt de lijn als een verlichte streep over het plein. Via de livestream hieronder kijk je live mee terwijl bezoekers eroverheen stappen.
Live meekijken
De grens live over zien steken
Dit is één camera, op één punt van een lijn van zestienduizend kilometer. Wat je hier ziet is de drukste meter poolcirkel ter wereld. De stille kant van diezelfde lijn kijk je mee via de andere camera’s in Lapland, van Rovaniemi tot Kilpisjärvi. Op heldere avonden verschijnt daar het noorderlicht op beeld, terwijl hier op het plein nog gefotografeerd wordt.
Wat is de poolcirkel?
De poolcirkel is een breedtegraad, geen fysieke grens. Hij ligt precies daar waar de zon minstens één dag per jaar niet ondergaat, en minstens één dag per jaar niet opkomt. Dat komt doordat de aarde scheef staat: de aardas helt ruim 23,4 graden ten opzichte van haar baan om de zon. Haal die hoek van 90 graden af en je houdt 66°33′ over.
Boven die lijn liggen de gebieden waar het noorderlicht, de aurora borealis, het vaakst te zien is. Dat is het natuurverschijnsel waar de meeste mensen de poolcirkel mee associëren, al valt de aurorazone er niet precies mee samen. Daarover verderop meer.
Hoeveel poolcirkels zijn er?
Twee. De noordpoolcirkel op 66°33′ noorderbreedte, en de zuidpoolcirkel op 66°33′ zuiderbreedte, rond Antarctica. Ze zijn elkaars spiegelbeeld: als het boven de ene middernachtzon is, is het boven de andere poolnacht. Hun tegenhangers dichter bij de evenaar heten de keerkringen, op 23°26′.
Poolcirkel kaart
Op de kaart hiernaast zie je waar de lijn loopt en wat er boven en onder ligt. Wat mij bij het maken ervan opviel: bijna alle plekken die je als hoog noorden kent liggen er ruim boven. Tromsø, de Lofoten, Kiruna, Abisko. De poolcirkel zelf loopt een stuk zuidelijker dan de meeste mensen denken.
De poolcirkel in google maps
Wil je hem zelf opzoeken: plak 66.5642, 25.8472 in Google Maps en je staat op de echte poolcirkel, een paar kilometer ten noorden van Santa Claus Village. Elke coördinaat met 66.5642 als breedtegraad ligt op de lijn. Alleen de lengtegraad verandert als je hem naar Noorwegen of Zweden verschuift.
Waar kan je de poolcirkel oversteken?
| Plek | Land | Hoe je hem herkent |
|---|---|---|
| Poolcirkelcentrum, E6 over het Saltfjellet | Noorwegen | Bezoekerscentrum met een marmeren pad dwars door het gebouw |
| Nordlandsbanen, spoorlijn Trondheim naar Bodø | Noorwegen | Stenen piramides aan weerszijden van het spoor |
| Vikingen, eilandje bij Tonnes | Noorwegen | Wereldbolmonument op de rots, te zien vanaf de Hurtigruten |
| Jokkmokk, aan de E45 | Zweden | Bord langs de weg, een paar kilometer ten zuiden van het dorp |
| Juoksengi, aan de rivier de Torne | Zweden | Dorp van 350 inwoners waar de lijn dwars doorheen loopt |
| Santa Claus Village, Rovaniemi | Finland | Verlichte streep over het plein, met certificaat |
| Salekhard | Rusland | De enige stad ter wereld die precies op de poolcirkel ligt |
Pooldag en poolnacht
Middernachtzon en poolnacht zijn de reden dat de poolcirkel als begrip bestaat.
Middernachtzon. Boven de lijn blijft de zon in de zomer onafgebroken boven de horizon. Op de poolcirkel zelf gaat het om een paar dagen rond 21 juni. In Rovaniemi duurt het van 7 juni tot 6 juli, dertig dagen achter elkaar. Op Spitsbergen vier maanden. Hoe noordelijker, hoe langer.
Poolnacht. In de winter gebeurt het omgekeerde: de zon komt weken tot maandenlang niet boven de horizon. Maar dat begint niet op de poolcirkel, en dat is de misvatting die bijna elke reisgids in stand houdt.
Op de poolcirkel is er geen echte poolnacht
Het licht buigt af in de dampkring, en de zon is geen punt maar een schijf. Samen zorgt dat ervoor dat je de zon nog ziet als hij eigenlijk al onder de horizon staat. Op de poolcirkel komt hij daardoor ook op 21 december nog even op. In Rovaniemi is dat rond het middaguur, iets meer dan twee uur lang.
Pas ongeveer negentig kilometer noordelijker, rond 67°24′, blijft de zon een dag lang echt onder. In Tromsø, op bijna zeventig graden, duurt de poolnacht ruim twee maanden. Wat de Finnen kaamos noemen is dus geen zwarte periode, maar een winter waarin de zon nauwelijks boven de horizon uitkomt.
Poolnacht betekent niet dat het voortdurend zwart is
Ook zonder zon is het rond het middaguur urenlang licht. De schemering duurt lang op deze breedte, en de sneeuw kaatst alles terug wat er aan licht is.
Ik vind dit lastig in eigen woorden te vangen, dus ik val terug op wat de Finnen er zelf een naam voor hebben: sininen hetki, het blauwe moment. Tussen een uur of tien en twee ’s middags kleurt de hemel naar het noorden toe diepblauw en violet, en naar het zuiden, waar de zon net onder de horizon zit, ligt een blos van roze en oranje. De sneeuw kaatst dat blauw terug, waardoor het landschap zelf lijkt te gloeien zonder dat er een zon aan te pas komt. Het woord kaamos is bij mij blijven hangen. Ik gebruik het inmiddels zelf, als kortste omschrijving van wat deze maanden hier zijn.
Poolcirkel Noorwegen
De poolcirkel doorkruist Noorwegen over 267 kilometer, van Brønnøysund in het zuiden van Nordland tot Moskenes in het noorden. Bodø, de Lofoten en Tromsø liggen er allemaal ruim boven. De lijn loopt zuidelijker dan bijna iedereen verwacht, en dat verklaart waarom Noorse reizen vaak beginnen met een oversteek die je haast over het hoofd ziet.
Er zijn drie plekken waar je de overgang echt merkt. Het Poolcirkelcentrum op de E6 over het Saltfjellet is de bekendste: een kaal hoogplateau, en midden in het gebouw loopt de lijn als een marmeren pad over de vloer. Neem je de trein van Trondheim naar Bodø, dan passeer je twee stenen piramides langs het spoor, zonder aankondiging, zonder stop. En vaar je met de Hurtigruten, dan schuift het eilandje Vikingen voorbij met een wereldbol op de rots.
Vanaf hier begint het arctische Noorwegen. Fjorden tot aan zee, bergen die recht uit het water komen, en in de winter een grote kans op noorderlicht.
Poolcirkel Zweden
In Zweden loopt de lijn door Norrbotten. Het bord langs de E45, een paar kilometer ten zuiden van Jokkmokk, is de bekendste oversteekplek. Jokkmokk zelf ligt er net boven en is het hart van de Sámi-cultuur, met een wintermarkt die sinds 1605 elk jaar op de eerste donderdag van februari begint. Vierhonderd jaar markt op dezelfde plek, in een maand waarin het er gemiddeld veertien graden vriest.
Verder naar het oosten, aan de rivier de Torne die de grens met Finland vormt, ligt Juoksengi. Driehonderdvijftig inwoners, en de poolcirkel loopt dwars door het dorp.
Zweedse plaatsen die je waarschijnlijk kent, zoals Kiruna en Abisko, liggen ruim ten noorden van de lijn, en daarmee midden in de aurorazone.
Poolcirkel Finland
In Finland ligt de bekendste oversteek bij Rovaniemi. Het stadscentrum zelf ligt zes kilometer ten zuiden van de lijn, maar in Santa Claus Village is de poolcirkel als verlichte streep over het plein geschilderd, met borden, een certificaat en een postkantoor ernaast. Het is de meest gefotografeerde poolcirkel ter wereld, en het startpunt voor huskytochten, sneeuwscootersafari’s en noorderlichtexcursies.
Ik heb er zelf gestaan, met een been aan elke kant van de streep, en ik moet toegeven dat ik naar de webcam heb gezwaaid die op datzelfde plein hangt. Een streep verf, een winkelstraat eromheen, en toch stap je er zorgvuldiger overheen dan nodig is.
De geschilderde streep klopt niet meer
De poolcirkel ligt niet vast. De helling van de aardas schommelt met ongeveer twee graden over een cyclus van eenenveertigduizend jaar, en op dit moment schuift de lijn zo’n veertien en een halve meter per jaar naar het noorden. De streep in Santa Claus Village werd decennia geleden aangebracht en ligt inmiddels ruim een kilometer ten zuiden van waar de poolcirkel nu echt loopt.
Bij de echte lijn, een paar kilometer verderop in het bos, ben ik zelf nog niet geweest. Dat zit me sinds ik dit uitzocht wel dwars: er is daar niets te doen, geen bord, geen mens, alleen de plek waar de breedtegraad nu werkelijk ligt. Precies dat maakt het interessanter dan het monument. Zodra ik er sta, vul ik dit stuk aan.
Wil je hem oversteken op een plek waar je er alleen voor staat: Salla ligt op 66°50′, en daar staat de zon op 21 december nog precies één uur en drieënveertig minuten boven de horizon.
Veelgestelde vragen
Veelgestelde vragen over de poolcirkel
Hoeveel poolcirkels zijn er?
Ligt IJsland op de poolcirkel?
Waarom verschuift de poolcirkel?
Is de poolcirkel hetzelfde als de Noordpool?
Kun je wonen in de poolcirkel?
Waar ligt de poolcirkel precies?
Waar begint de poolcirkel?
Zie je boven de poolcirkel altijd noorderlicht?
Hoe koud is het boven de poolcirkel?
De poolcirkel en het noorderlicht
De poolcirkel en de aurorazone zijn niet hetzelfde, en dat is misschien wel de hardnekkigste aanname over deze lijn. Het noorderlicht ontstaat in een ovaal rond de magnetische noordpool, en dat ovaal ligt op zijn gunstigst tussen ongeveer 65 en 72 graden noorderbreedte. Je hoeft de poolcirkel dus niet over om noorderlicht te zien, en eroverheen stappen garandeert je niets.
Wat de lijn wel zegt: erboven zijn de winternachten lang genoeg om echt kans te maken. Plaatsen als Luosto, Levi, Saariselkä en Kilpisjärvi combineren die duisternis met sneeuw en een droger binnenlandklimaat.
Mijn eerste noorderlicht was hier, boven de poolcirkel, en ik was er totaal niet op voorbereid. Ik had foto’s gezien, dat hebben we allemaal, maar niets bereidt je voor op die eerste ontmoeting. Je ziet het niet alleen, je voelt het: in je longen, in je botten, in de stilte om je heen. Dat moment veranderde iets. Het volledige verhaal van hoe dat begon staat op over Norns.
Wat merk je van de poolcirkel tijdens een reis?
De poolcirkel is geen muur en geen klimaatgrens. Je merkt hem aan de verhouding tussen dag en nacht, en die verandert sneller dan je zou denken. Elke honderd kilometer noordelijker scheelt merkbaar in hoe lang de zon boven de horizon blijft.
Praktisch: onder de lijn heb je in december nog een paar uur echt daglicht om te wandelen of te fotograferen. Erboven wordt dat een lang blauw middaguur. In juni is het verschil nog groter, want dan slaap je boven de lijn met de gordijnen dicht en een masker op.
Stel je vraag